نامه یک پدر به دخترش

نهال دختر عزیزم:

    قرار بود که از وضع گذشته زندگی خانواده‌گی و چگونگی انتخاب فامیل میشل قشقایی برایت بنویسم. فرصتی بدست آمد تا بتوانم به خواسته‌ات جواب دهم.

    در سال‌های اول جنگ جهانی حتی قبل از شروع جنگ (سال ۱۹۱۳ میلادی) بعلل عواملی چند از جمله بیماری (شیوع بیماری وبا) و اختلاف شدید بین کلانتران و ریش‌سفیدان یک مهاجرت بزرگ از ایل قشقایی بدهات و شهرها شروع شد.

    بخش اعظم مهاجرین از طایفه کشکولی بزرگ بودند. علت اصلی این موضوع این بود که مرکز این اختلافات و کشمکش‌ها در این طایفه قرار داشت و این پدیده مصادف با کلانتری ابوالفتح خان کشکولی بود و بهمین جهت هنوز هم این زمان «به سال ابوالفتح‌خانی» معروف است.

    در سال ۱۳۶۶ ایام عید بود که خدمت آقای ملک منصورخان که زمانی ایلخانی ایل قشقایی بوده است در خیابان ولیعصر تهران (خیابان ناهید) حضور یافتم. ایشان از من سوال کردند که از کدام طایفه هستید. در پاسخ به ایشان گفتم پدر و پدربزرگم از طایفه کشکولی بزرگ و تیره طیب لو (طیبی) بوده است. پدر و خانواده من در اوایل جنگ بین‌الملل اول بطور دستجمعی به طرف خوزستان رفته‌‌اند. ملک منصورخان، خانم خود را که از دختران کلانتران کشکولی بزرگ است صدا زد و باو گفت که اجداد «همراه» باحتمال قوی در زمان ابوالفتح خان کشکولی از ایل مهاجرت کرده‌اند. البته از ابوالفتح خان که در زمان او این کشمکش‌ها و اختلافات باعث مهاجرت دستجمعی خانواده‌های طایفه کشکولی شده بود مطالب زیادی گفتند.

    آری خانواده «وردی»^(۱)ها یعنی خداوردی، تاری وردی و تاری وردی بطور دست‌جمعی از ایل کوچ نموده و بسمت خوزستان مهاجرت می‌نمایند. البته تاری وردی برادر کوچک بعداً پس از مراجعت به ایل به طایفه درشوری پناه برده و در آنجا با یکی از دختران طایفه دره‌شوری ازدواج می‌نماید.

    مناطق و شهرهایی که در آنموقع بیش از همه قبول مهاجرت کردند مناطق نفت‌خیز بودند که مرکز عملیات شرکت نفت و نیاز مبرمی به نیروی انسانی داشت. شهرهایی مثل آبادان و آغاجاری و مسجدسلیمان و لالی و هفتگل که درحال شکل‌گیری و بوجود آمدن بودند بیش از همه مورد توجه قرار گرفتند و در نتیجه بسیاری از مهاجرین قشقایی در این نقاط باستخدام شرکت نفت درآمدند.

    در اوایل جنگ جهانی یعنی حدود سالهای ۱۹۱۲ و ۱۹۱۳ میلادی (مطابق با ۱۲۸۸ و ۱۲۸۹ شمسی) حکومت عثمانی «ترکیه امروز» بر کشور عراق و بخصوص جنوب آن کشور یعنی نواحی عماره، قرنه و بصره و فاو بخش جنوبی شط‌العرب (اروندرود) حکومت میکرد.

    اواخر پاییز ۱۹۱۴ میلادی ترکیه جزو متحدین (کشورهای آلمان و اتریش) و به متفقین اعلان جنگ صادر می‌کند. در حقیقت آغاز جنگ بین‌الملل اول را می‌توان زمستان ۱۹۱۴ در منطقه خاورمیانه نامید.

    خانواده ما که از ایل قشقایی (طایفه کشکولی بزرگ) به تازگی مهاجرت کرده بودند ابتدا به بصره رفتند. بعلت اینکه زبان ترک‌های عثمانی را میدانستند (قشقایی‌ها بزبان ترکی تکلم می‌کنند) توانستند که با عثمانی‌ها در موارد مختلف تبادل‌نظر و با آنها بزبان ترکی مکالمه نمایند. ضمناً چون به تازگی از ایل قشقایی مهاجرت کرده بودند و جویای کار و شغل بودند. جهت بیدا کردن کسب و کار فقط به محیط بصره اکتفا ننموده بلکه به محل‌های مختلف از جمله به فاو و جزیره خارگ، و جزیره آبادان مسافرت نمودند (در آن زمان به کلیه این نواحی را بصره اتلاق می‌کردند) در ماه نوامبر ۱۹۱۴ میلادی (۱۲۸۹ شمسی) دولت انگلیس با کمک حکومت هندوستان که تحت‌الحمایه دولت انگلیس بود از طریق بحرین به بندر فاو که عثمانی‌ها در آنجا قلعه مستحکمی داشتند حمله نمود و بسوی شط العرب جهت محافظت تصفیه‌خانه نفت متعلق به شرکت نفت انگلیس و ایران “ANGLO IRANIAN OIL Co.” در جزیره آبادان رهسپار شدند. سپس انگلیسی‌ها به کمک عساکر هندی از طریق جزیره آبادان بخاک عراق (شعیبه) حمله کرده و شهر بصره را در ۲۳ نوامبر ۱۹۱۴ تصرف نمودند. در این زمان لوله‌های نفت خام بطول ۱۵۰ میل از میدان نفتون واقع در مسجد سلیمان نفت خام را به تصفیه‌خانه آبادان جهت تصفیه منتقل می‌نمود و انگلیسی‌ها با کمک نیروهای هندی جهت حفاظت از میدان نفتون و لوله‌های نفت خام و پالایشگاه آبادان نیروی خود را در این بخش از خوزستان پیاده و مستفر نمودند. البته در دوران جنگ انگلیس با عثمانی از خانواده‌های قشقایی بعنوان مترجم زبان ترکی و همچنین بعنوان نیروی انسانی استفاده بعمل می‌آمد.

    بطور کلی در سال‌های ۱۹۱۵ و ۱۹۱۶ میلادی انگلیس‌ها توانستند که دست دولت عثمانی را از خاک عراق کوتاه سازند. در این زمان آبادان بتدریج محل تصفیه‌خانه نفت گردیده و از لحاظ کار و نیروی انسانی و اجتماعی رو به رونق گذارده بود و نیاز به نیروی انسانی جهت کار در پالایشگاه آبادان رو بفزونی گذارد.

    خانواده‌های قشقایی که از ایل مهاجرت کرده و مدتها جویای کار دائم بودند در پالایشگاه آبادان مشغول به کار شدند (حدود سال ۱۹۲۱ میلاد یا ۱۳۰۰ شمسی)

    بنابروایت‌های مختلف و بررسی‌‌هایی که بعمل آمده است پدربزرگ خانواده بنام علی وردی و پدر ایشان (جد بزرگ ما) بنام شاه وردی بوده است. نام پدر من نیز خداوردی است. همانطوری که قبلاً اشاره گردید خانواده وردی‌ها از گرمسیر شروع به مهاجرت از ایل نمودند گرمسیر طایفه کشکولی بزرگ شامل بخش‌های قریه شاه تسلیم، قریه فراع، قیرچی، قلی‌چری میشان، بیدکرز، بابامنیر، باباکلان و اطراف رودخانه زهره بوده است.

    جهت استخدام در پالایشگاه آبادان از مهاجرین تقاضای هویت و شناسنامه میشود. هنگام مراجعه به اداره سجل و احوال بعلت اینکه فامیل قشقایی مختص خانواده ایلخانی قشقایی بوده است. لذا اداره سجل و احوال یک کلمه پیشوندی جهت فامیل تقاضا می‌نماید. پدربزرگ من بعلت اینکه از دشت میشان و بیدکرز مهاجرت کرده بودند پیش‌وند فامیل را میشی و یا میشل که بمعنی گوسفند و یا گوسفندان است پیشنهاد می‌نماید. طرز نوشتن این دو کلمه به خط شکسته قدیم فارسی نزدیک به یکدیگر است «میشل» این کلمه را هم میشی و هم میشل میتوان خواند. بایستی در نظر گرفت که «ش» با فتحه (َ) تلفظ گردد و بمعنی میشان و یا گوسفندان است.

    البته در شرایط عادی که فتحه گذارده نشود، میشل نیز خوانده می‌شود. هنوز هم در برخی از شناسنامه‌ها و مدارک و اسناد فامیل میشل را به این طریق مینویسند (میشل قشقایی)

    به این نکته بایستی اشاره نمود که بین میشل هیچ‌گونه ارتباطی با نام “Mishel” که در اروپا و آمریکا و بخصوص در فرانسه رایج است وجود ندارد. اما معنی کلمه قشقایی که فامیل کلیه خانواده‌های ایلخانی ایل قشقایی می‌باشد.

    ریشه لغوی قشقایی آمیخته با افسانه‌ها و قصه‌های گوناگون و حدسیات و گمانهای متفاوت است لیکن این روایت‌ها و پندارها را می‌توان بدودسته متمایز تقسیم‌بندی نمود:

۱- مفروضات لغوی و زبانی از واژه‌های ترکی قشقایی

۱-۱- اولین کسی که جهت ریشه‌یابی لفظ قشقایی سعی کرده است میرزا حسن خان فسائی صاحب فارس‌نامه ناصری است. او معتقد است که کلمه ریشه‌ای نام قشقایی از واژه ترکی «قاج قایی» به معنی گریخته است. چون ایل خلج از اراضی ممالک روم، آسیای صغیر به خاک عراق عجم (اراک) آمدند گروهی از آنها فرار کرده در مملکت فارس توقف نمودند.

    مردمان خلج این گروه را قاج‌قائی گفتند یعنی جمعی از خلج‌های گریخته. البته بعد از تغییرات لفظی قاج‌قایی بصورت قاش‌قائی و یا قشقایی درآمده است.

۲-۱- تعبیر دوم از کلمه قشقایی را مستشرق بزرگ روس بارتولد “BARTOLD” نموده است در زبان ترکی قاشقه و یا قشقه به معنای خال سفید پیشانی است یا اسب پیشانی سفید است و منشا لفظ قشقایی را از معنی اسبان پیشانی سفید دانسته است، بمعنای دیگر ایل قشقایی گروهی هستند که دارای اسبان پیشانی سفید می‌باشند. قاشقا آتلاری در زبان ترکی بمعنی اسب‌هایی که لکه سفید در پیشانی دارند.

۳-۱- معانی دیگر لفظ قاشقه و یا قاشقا به معنای بی‌باک و پهلوان هم ضبط شده است.

۴-۱- معنی لغوی دیگری که برای قشقایی میتوان بیان کرد، بدین ترتیب است که اگر قشقایی از دو کلمه قاش‌و قائی تشکیل گردد، قاش به محل نگهداری گوسفند، گاو و اسب گفته می‌شود و قائی بمعنای غیرقابل تسخیر و محکم در نسخه قاش‌قائی و یا قشقایی بمعنای محل‌های نگهداری گوسفندان و اسبها است که مستحکم و غیرقابل تسخیر است.

    قاش به زمین محصور بدون سقف با حصاری از بوته‌های خاور و شاخ و برگ درختان کوهی و جنگلی است که در آنها گوسفند، بز و اسب و گاو و غیره را نگهداری می‌کنند.

۲- تعبیرهای جغرافیایی

    این تعبیرها متنوع و اکثراً غیرقابل اثبات در اینجا به برخی از آنها اشاره میشود.

۱-۲- برخی از تاریخ‌نویسان، کاشغر واقع در ترکستان چین را (سین‌کیانگ) زادگاه اصلی ترکان غز و قشقایی‌ها دانسته‌اند. برپایه این فرض که گروهی از قرا تاتارها در روزگار سلجوقیان در شهر کاشغر اقامت گزیدند و بنا به گفته مولف تاریخ مسعودی بیست‌هزار تن از آنان به همراه سعدبن زنگی به فارس آمدند و به مرور زمان نام کاشغری به قشقری و سپس به قشقایی تبدیل شده است.

۲-۲- میرزا جعفرخان خورموجی در حقایق‌الاخبار می‌نویسد که اصل اشتقاق واژه قشقایی چون قشقایی‌ها از تیره طابفه یموت ترکمن بنام قشقه میباشند لهذا بنام قشقایی نامیده شده‌اند.

۳-۲- قشقه دریا (کشکه دریا)

    کشکه دریا نام رودخانه‌ایست که در جمهوری ترکمنستان (و یا ازبکستان) جاری است و در برخی از بخش‌های سفلی با رودخانه زرافشان تلاقی پیدا میکنند.

    نام رودخانه از دهکده‌ای که سرچشمه اصلی رودخانه از آن حوالی جاری می‌شود بنام کشکه و یا قشقه می‌باشد اخذ گردیده است. بنابروایاتی نام قشقایی از قشقه دریا و یا دهکده قشقه اقتباس گردیده است پروفسور ابرلینگ در کتاب معروف خود بنام «ایل قشقایی» در بخش سیاست قبیله‌ای انگلیس‌ها در جنوب ایران به این موضوع اشاره نموده است.

(۱) کلمه وردی پسوند نام خداوردی، اله وردی و تاری وردی که فرزندان علی وردی بوده‌اند میباشد. نام جد بزرگ اینجانب شاه وردی و بروایتی ایشان فرزند کل وردی بوده‌اند.

 مهندس میشل قشقایی

برگرفته از مجله ائل سوزو