باغ ارم شیراز بطور مسلم از دوره سلجوقیان و در تمام دوره آل اینجو و آل مظفر و گورکانیان وجود داشته و با توجه به اینکه سیستم فئودالی بطور کامل بر جامعه آن دوره حاکم بوده بدون تردید بانیان و صاحبان باغ ارم که باغی ارزشمند بوده، در آن زمان حکام وقت بودهاند.پس از انقراض سلسله آل اینجو بهوسیله آل مظفر، احتمالاً باغ ارم به مالکیت سلاطین آل مظفر در آمدهاست و در عهد شاه منصور آخرین پادشاه این خاندان که به دست گورکانیان کشته شد، باغ در نهایت آبادانی و شکوه بودهاست.از عصر صفویه به بعد باغ ارم در نوشتههای جهانگردان، آباد و باشکوه توصیف شدهاست.
در عهد کریم خان زند احتمالاً باغ ارم در مالکیت سران سلسله زندیه بوده و مانند سایر ابنیه و باغهای شیراز مرمت یافتهاست. از اواخر دوره زندیه تقریباً بیش از هفتاد و پنج سال باغ ارم در تصاحب سران ایل قشقایی بودهاست.خاندان جانی خان قشقایی که از دوره فتحعلی شاه قاجار با سمت ایلخانی و ایل بیگی بر ایل قشقایی فرمانروایی میکردند، مدت مدیدی این باغ را در اختیار داشته و از آنجا به عنوان مقر فرمانفرمایی خود در شهر شیراز استفاده میکردهاند. نخستین ایلخان این خاندان یعنی جانی خان و پسرش محمد قلی خان عمارتی با شکوه در این باغ بنا نهادند.
در اوایل دوره قاجاریه بعضی از سران ایل قشقایی که مالکین سابق باغ ارم بودهاند در گوشهای از این باغ به خاک سپرده شدهاند که در حال حاضر نشانی از این قبور در دست نیست. ساختمان عمارت این باغ در دوره ناصرالدین شاه قاجار هنوز مرغوب و قابل توجه بودهاست.در دوره سلطنت ناصرالدین شاه ، حاج نصیرالملک شیرازی باغ را از خاندان ایلخانی خریداری نموده و ساختمان فعلی موجود در باغ را به جای عمارت ایلخانی بنا نمود ولی احتمالاً اساس ساختمان قبلی را حفظ کردهاست.
پس از درگذشت حاج نصیرالملک در سال ۱۳۱۱ ه.ق تزئینات بنا و بعضی قسمتهای ناتمام بهوسیله ابوالقاسم خان نصیرالملک، مالک این باغ اتمام یافتهاست. باغ ارم پس از فوت ابوالقاسم خان نصیرالملک به فرزندش عبدالله قوامی رسید و او باغ را به محمد ناصر خان قشقایی فروخت. پس از دهها سال که باغی اختصاصی بود در زمان استانداری فرخ به تصرف دولت درآمد و سپس به دانشگاه شیراز واگذار شد.
دانشگاه شیراز مدتها به عنوان کاخ پذیرایی از آنجا استفاده مینمود.امروزه باغ ارم همچنان در اختیار دانشگاه شیراز میباشد و در حقیقت به تمام مردم تعلق دارد. دونالد ویلبر درباره باغ ارم شیراز چنین نگاشتهاست: «… برای مدت لااقل ۷۵ سال این عمارت در تصاحب خانها و یا سران قبیله قشقایی بود. همین ساختمان هسته مرکزی باغ به شمار میرود. در این موقع دیواری در وسط باغ احداث کردند و بدین ترتیب باغ به دو قسمت تقسیم گردید.
باغ ارم محبوبیت فراوان خود را مدیون درختان مرکبات و خیابان طویلی است که در دو طرف آن سروهای باشکوه غرس گردیده و ساختمان جالب توجهی که شاهد مهماننوازی بی دریغ ایل قشقایی بودهاست. هرچند سال یکبار مقداری از درختان مرکبات بر اثر سرمای سخت از بین میروند درحالی که سروها در عرض پنجاه سال اخیر همچنان جذابیت خود را حفظ کردهاند … .» در تهیه طرح باغ، محور طولانی آن مشخص گردیدهاست.
در زمان بازپس گیری این باغ توسط قشقاییها (در دوران پهلوی)، باغ ارم بار دیگر به عنوان پایگاه قشقاییها در شیراز مطرح شد. سرو ناز باغ ارم یکی از واریتههای بسیار زیبا و ارزشمند است که شهرت دیرینه دارد. معروف است که این درخت سرو، زیبایی خود را مدیون قشقایی هاست! میگویند خسرو خان قشقایی شاخههای اضافی این درختِ بسیار مرتفع را با اسلحه و شلیک گلوله، به صورت موزون و زیبا درآورده و در واقع هرس مینمودهاست. تعداد قابل توجهی از درختان باغ ارم توسط محمد ناصر خان قشقایی از کشور های اروپایی و آمریکا آورده شده و در باغ ارم کاشته شده اند.
این مطلب را می توان از کتاب سالهای بحران که خاطرات روزانه محمد ناصر خان قشقایی در سالهای ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۲ می باشد را به خوبی دریافت.
عکس هایی زیبا از باغ ارم
